Birikimi tek bir yerde duran kişi azdır. Bir bankada vadeli mevduat, başka bir bankada vadesiz hesap, çekmecede bir miktar altın, birkaç yüz dolar, birine verilmiş borç, öte yanda kredi kartı ve taksitler. Her biri ayrı bir uygulamada ya da ayrı bir yerde dururken toplamda ne kadar paran olduğunu bilmek zorlaşır.
Oysa her finansal kararın başlangıç noktası bu toplamdır.
Net durum: tek rakamda finansal resim
Finansal durumunu tek rakamla özetlemenin yolu net durumu (net varlık) hesaplamaktır:
Net durum = Sahip olduğun her şey + Alacakların − Borçların
Gelir ve gider bir ayda ne olduğunu gösterir; net durum ise o ana kadar biriken resmin tamamını. Her ay net durumunun artıp artmadığına bakmak, “bu ay iyi gitti mi?” sorusunun en sade cevabıdır.
Bir örnek
Aşağıdaki kalemlerin hepsi aynı kişiye ait. Fiyatlar örnek olarak seçildi:
| Kalem | Tutar | TL karşılığı |
|---|---|---|
| Vadesiz hesap | 40.000 ₺ | 40.000 ₺ |
| Vadeli mevduat | 300.000 ₺ | 300.000 ₺ |
| Gram altın | 20 gram × 4.000 ₺ | 80.000 ₺ |
| Dolar | 1.000 $ × 42 ₺ | 42.000 ₺ |
| Bir arkadaşa verilen borç (alacak) | 15.000 ₺ | 15.000 ₺ |
| Kredi kartı borcu | −35.000 ₺ | −35.000 ₺ |
| Net durum | 442.000 ₺ |
Bu kişi “300 bin mevduatım var” diye düşünüyor olabilir. Gerçek resim farklı: Toplam varlığı 477.000 ₺, net durumu 442.000 ₺. Birikiminin yaklaşık %26’sı TL dışında, altın ve dövizde duruyor ve bu kısmın değeri kurla birlikte her gün değişiyor.
Altın ve dövizi neye göre değerlemeli?
Altın ve döviz için tek bir fiyat yoktur; hangi fiyatı kullandığın sonucu değiştirir.
- Alış ve satış fiyatı farklıdır. Bankalar ve kuyumcular satarken daha yüksek, alırken daha düşük fiyat verir. Aradaki fark (makas) özellikle fiziki altında büyüktür. Elindeki altını bugün bozdurursan alacağın para, ilan edilen satış fiyatından azdır.
- Resmi referans. TCMB her iş günü gösterge niteliğindeki döviz kurlarını ilan eder. Bu kurlar bir alım-satım fiyatı değil, referanstır.
- Tutarlı ol. Her ay aynı türden fiyatla değerlersen net durumundaki değişim gerçek değişimi gösterir; fiyat kaynağını değiştirirsen değişim yanıltıcı olur.
Toplamı bilmek neden önemli?
- Enflasyona karşı ne kadar korunaklı olduğunu görürsün. Vadesiz hesapta ya da nakitte bekleyen pay, enflasyonda en hızlı eriyen kısımdır. Bkz. Yüksek enflasyonda birikim.
- Dağılımını görürsün. Varlıklarının ne kadarının TL, ne kadarının altın ya da döviz olduğunu bilmek, tek bir fiyattaki dalgalanmanın seni ne kadar etkileyeceğini gösterir. Hangi dağılımın sana uygun olduğu senin kararın; ama mevcut dağılımını bilmeden bu kararı veremezsin.
- Hedeflere gerçekçi bakarsın. “Ev peşinatına ne kadar kaldı?” sorusu, toplam birikimini bilmeden cevaplanamaz.
- Borcu da görürsün. Kart borcu ve taksitler varlıklardan ayrı takip edildiğinde unutulur. Net durumda ikisi bir arada.
- Acil durum fonunun ayrı durduğunu teyit edersin. Bkz. Acil durum fonu.
Ne sıklıkla bakmalı?
Her gün bakmak gereksiz; altın ve döviz fiyatları gün içinde oynar ve bu dalgalanma kafa karıştırır. Ayda bir kez, örneğin maaş gününde ya da ay sonunda, aynı gün ve aynı fiyat kaynağıyla bakmak yeterli. Önemli olan tek bir ayın rakamı değil, aylar içindeki yönü.
Kartopu ile nasıl hesaplanır?
Kartopu varlıklarını tek topta toplar:
- Kayıtlarını ekle. Vadeli mevduat, altın, döviz, banka hesapları, gelirler, giderler, borçlar ve alacaklar. Az veriyle başla, zamanla tamamla.
- Altın ve döviz güncel fiyatla değerlenir. İnternet varsa uygulama güncel döviz ve altın/gümüş fiyatlarını herkese açık kaynaklardan indirir. Bu isteklerde senin hakkında hiçbir bilgi gönderilmez.
- Dağılımını ve net durumunu gör. Durum ekranında toplamı ve varlık dağılımını tek bakışta görürsün.
- Ay ay takip et. Aylık görünüm, hangi kaydın ne zaman değiştiğini ve net durumunun nereye gittiğini gösterir.
Karto’ya “20 gram altınım var” ya da “Bu ay kart borcum 35.000” diye yazarak da kayıt ekleyebilirsin. Karto taslağı gösterir, sen onaylamadan hiçbir kayıt değişmez. Hepsi telefonunda kalır; kayıtların hiçbir sunucuya gitmez.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgi içerir, yatırım tavsiyesi değildir. Örnekteki altın ve döviz fiyatları temsilidir.