“Maaşının en az %20’sini biriktir” tavsiyesini çok duymuşsundur. Kötü bir başlangıç noktası değil. Ama kira payı, borçlar, aile durumu ve hedefler kişiden kişiye çok değiştiği için herkese uyan tek bir oran yok. Daha iyi soru şu: “Hedefime istediğim tarihte ulaşmak için ne kadar biriktirmem gerek?”
Başlangıç noktası: 50/30/20
En bilinen bütçe kuralı, Elizabeth Warren ve Amelia Warren Tyagi’nin All Your Worth (2005) kitabında anlattığı 50/30/20 kuralıdır. Vergiler kesildikten sonra eline geçen geliri üçe böler:
- %50 ihtiyaçlar: Kira, faturalar, market, ulaşım, sigorta, asgari borç ödemeleri. Vazgeçemeyeceğin harcamalar.
- %30 istekler: Dışarıda yemek, tatil, abonelikler, hobiler. Hayatı keyifli kılan ama ertelenebilen harcamalar.
- %20 birikim ve borç kapatma: Acil durum fonu, hedefler ve asgarinin üstünde yapılan borç ödemeleri.
Kural basit olduğu için kullanışlıdır. Ama yüksek kira ödeyen biri için ihtiyaçlar zaten gelirin yarısını geçebilir. O durumda oranları kendine göre ayarlaman gerekir; önemli olan, birikim payının bilinçli olarak ayrılmasıdır.
Oran neden önemli? Bir örnek
Eline aylık 60.000 ₺ geçtiğini düşün. Birikimini vergi sonrası yıllık %35 getiren bir yerde tutuyorsun ve aylık tutarı 5 yıl boyunca hiç artırmıyorsun:
| Birikim oranı | Aylık | 5 yıl sonra |
|---|---|---|
| %10 | 6.000 ₺ | ~825.000 ₺ |
| %20 | 12.000 ₺ | ~1.651.000 ₺ |
| %30 | 18.000 ₺ | ~2.476.000 ₺ |
Oranı iki katına çıkarmak sonucu iki katına çıkarır. Getirinin etkisi ise zamanla büyür: Beş yılda koyduğun 720.000 ₺, %20 oranla 1,65 milyona ulaşır. Bunu bileşik getiri hesaplayıcısında kendi rakamlarınla deneyebilirsin.
Bu rakamlar nominaldir; yüksek enflasyonda 5 yıl sonraki 1,65 milyon bugünün parasıyla çok daha az eder. Bu yüzden zam aldıkça aylık tutarı da artırmak önemli. Ayrıntısı: Yüksek enflasyonda birikim.
Kendi oranını bulmak: hedeften geriye
Genel bir oran yerine kendi oranını bulmak için hesabı tersten yap:
- Hedefini ve tarihini yaz. “2 yıl içinde araba”, “4 yıl içinde ev peşinatı” gibi.
- Hedefin o tarihteki fiyatını tahmin et. Bugünkü fiyat değil; fiyatlar artmaya devam edecek.
- Elindeki birikimi düş. Mevcut birikimin de o tarihe kadar büyür.
- Kalan farkı aylara böl. Getiriyi de hesaba katarak gereken aylık tutarı bul.
- Gelirine oranla. Çıkan tutar gelirinin yüzde kaçı? Bu, senin oranın.
Çıkan oran gerçekçi değilse üç kaldıraç var: tarihi ileri almak, hedefi küçültmek ya da giderleri azaltmak. Hangisinin sana uyduğunu sen seçersin.
Önce hangisi?
Birikim payını nereye koyacağın da önemli. Yaygın bir sıralama:
- Küçük bir acil durum fonu (en az bir aylık gider). Bkz. Acil durum fonu.
- Pahalı borçları kapatmak. Kredi kartı faizi çoğu birikimin getirisinden yüksektir. Bkz. Kredi kartı borcu hedefini kaç ay geciktirir?
- Acil durum fonunu 3–6 aylık gidere tamamlamak.
- Hedefler: ev, araba, eğitim, emeklilik.
Oranı artırmanın kolay yolu: zamın bir kısmı
Davranışsal ekonomistler Richard Thaler ve Shlomo Benartzi’nin “Save More Tomorrow” çalışması, insanların bugünkü harcamalarını kısmaktansa gelecekteki zamlarının bir kısmını birikime ayırmayı daha kolay kabul ettiğini gösterdi. Programa katılanların birikim oranı birkaç yılda belirgin şekilde yükseldi.
Kendine uygulaması basit: Her zamda, artışın örneğin yarısını birikime ekle. Harcama düzeyin yine artar ama birikim oranın da her yıl biraz büyür.
Kartopu ile nasıl hesaplanır?
Kartopu hesabı hedeften geriye yapar:
- Gelir ve giderlerini ekle. Aylık ne kadar kaldığını gör.
- Hedefini bugünkü fiyatıyla kur. Kartopu fiyat artışı varsayımınla yarınki fiyatı yürütür.
- Planlarda aylık birikimi ve zammı oynat. “Ayda 5.000 ₺ fazla koyarsam?”, “Zam %15 olursa?” sorularını sor; hedefine hangi ay ulaştığını üç senaryoda gör.
Aylık görünüm ise her ayın sonunda birikimin ne kadar büyüdüğünü gösterir; oranın kâğıtta değil, gerçekte ne olduğunu görürsün.
Kaynaklar
- Elizabeth Warren ve Amelia Warren Tyagi, All Your Worth: The Ultimate Lifetime Money Plan, Free Press, 2005.
- Richard H. Thaler ve Shlomo Benartzi, “Save More Tomorrow: Using Behavioral Economics to Increase Employee Saving”, Journal of Political Economy, 112(S1), 2004.
Bu yazı genel bilgi içerir, yatırım tavsiyesi değildir.